Współczesna gospodarka, charakteryzująca się dynamicznymi zmianami technologicznymi, globalizacją oraz wzrostem konkurencyjności, stawia przed przedsiębiorstwami coraz większe wyzwania w zakresie zarządzania kosztami i efektywności działania. W erze automatyzacji, robotyzacji i złożonych struktur organizacyjnych tradycyjne podejścia do rachunku kosztów, takie jak rachunek kosztów pełnych czy zmiennych, przestają wystarczać do precyzyjnego odwzorowania rzeczywistej sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa. W odpowiedzi na te wyzwania powstał rachunek kosztów działań (Activity-Based Costing, ABC) – nowoczesna metoda opracowana przez Roberta Kaplana i Robina Coopera, która umożliwia bardziej dokładne przypisywanie kosztów pośrednich do produktów, usług czy klientów. Niniejszy artykuł wyjaśnia m.in. procedurę ABC oraz zalety i wady tej metody.
Geneza Activity Based Costing
Podstawową przyczyną powstania rachunku kosztów działań była rosnąca nieadekwatność tradycyjnych systemów kalkulacyjnych w warunkach wzrastającej złożoności produkcji. Zarówno rachunek kosztów pełnych, jak i rachunek kosztów zmiennych dobrze sprawdzały się w epoce produkcji masowej, gdy udział kosztów pośrednich w strukturze całkowitych kosztów był stosunkowo niewielki. Wraz z rozwojem technologii i wzrostem automatyzacji zaczęło się jednak okazywać, że te metody nie dostarczają wystarczająco wiarygodnych informacji zarządczych.
W tradycyjnym rachunku kosztów pula kosztów pośrednich (rejestrowana według miejsc powstania kosztów) dotyczy obszarów funkcjonalnych, np. zaopatrzenia lub jednostek organizacyjnych, takich jak wydział. Kalkulacja jest poprawna w sytuacji gdy koszty każdej funkcji lub jednostki są na tyle jednorodne, że można je rozliczać na produkty łącznie, używając jednego klucza dla każdej puli. Problem występuje natomiast, gdy np. dana jednostka grupuje w sobie niejednorodne koszty. Z biegiem lat można zauważyć coraz większy udział kosztów pośrednich w całej puli kosztów, jakie ponosi przedsiębiorstwo. Wobec tego sprawiedliwy podział kosztów staje się coraz większym wyzwaniem. Typowe przykłady kosztów ogólnych pośrednich to koszty: księgowości, prawne, IT czy biurowe.
Przykład doskonale opisujący potencjalne rezultaty niewłaściwego podziału kosztów podał Peter Drucker, jeden z największych specjalistów w zakresie teorii organizacji i zarządzania. Jego zdaniem „alokacja kosztów pośrednich w stosunku do rozmiarów produkcji, a nie proporcji do liczby transakcji (działań) niezbędnych do wykonania produkcji, może powodować paradoksy jak przypisanie jednemu, masowemu zleceniu na milion produktów takiego samego kosztu, co milionowi drobnych zleceń na jedną sztukę produktu”1. To właśnie potrzeba uniknięcia takich zniekształceń stała się impulsem do opracowania bardziej zaawansowanego podejścia – rachunku kosztów działań.
Istota i definicja rachunku kosztów działań
Rachunek kosztów działań (ABC) to metoda kalkulacji kosztów, która koncentruje się na identyfikacji i analizie działań (aktywności) wykonywanych w przedsiębiorstwie oraz na przypisaniu kosztów tych działań do produktów, usług lub klientów na podstawie rzeczywistego zużycia zasobów.
ABC „pozwala na pomiar kosztów i efektywności działań, zasobów i obiektów kosztów. Zasoby są przypisywane do działań, a następnie działania są przypisywane do obiektów kosztów na podstawie ich wykorzystania. Rachunek kosztów działań uwzględnia przyczynowo-skutkowe relacje pomiędzy nośnikami kosztów a działaniami”2. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorstwo nie przypisuje kosztów pośrednich arbitralnie według prostych kluczy podziałowych, ale ustala ich rzeczywiste źródła powstawania, np. liczba zamówień, czas ustawienia maszyn czy złożoność obsługi klienta.
Procedura rachunku kosztów działań
Proces wdrożenia rachunku kosztów działań przebiega etapowo i obejmuje następujące kroki:
- Identyfikacja głównych działań (aktywności) w ramach organizacji – wymaga określenia kluczowych czynności wykonywanych w ramach procesów organizacyjnych, np. przygotowanie zamówienia, obsługa klienta, transport czy kontrola jakości.
- Estymacja kosztów oraz przypisanie ich do poszczególnych pul kosztów (działań) – wymaga ustalenia, jakie zasoby (np. praca, energia, materiały, infrastruktura) są zużywane przez poszczególne działania.
Pozostałe 63% artykułu dostępne jest dla zalogowanych użytkowników serwisu.
Jeśli posiadasz aktywną prenumeratę przejdź do LOGOWANIA. Jeśli nie jesteś jeszcze naszym Czytelnikiem wybierz najkorzystniejszy WARIANT PRENUMERATY.
Zaloguj Zamów prenumeratę Kup dostęp do artykułuŹródło: Controlling i Rachunkowość Zarządcza nr 01/2026
